Bir toplumu içeriden çökerten, sistemlerin altını oyan ve “görünmez” olarak nitelendirilen politikaların nasıl geliştiğine dair birkaç yazıyı geride bıraktık.
Bu çerçeveye eklemek istediğim ülkelerden biri de SSCB (Sosyalist Sovyetler Cumhuriyetler Birliği) olacak.
Kendisini “Demir Perde” ya da “Demir Yumruk” olarak tarif eden devlet ya da iktidar anlayışlarının nasıl göremedikleri yerden vurulduklarını göstermesi bakımımdan da oldukça dramatik bir örnek.
Adeta dışarıdan mükemmel görünen bir karpuzun, kesince zamanı geçmiş ve için boşalmış olarak görülmesi gibi SSCB’de 1991’de dağılınca ortaya büyük bir sefalet döküldü.
O günlerde Sarp Gümrük Kapısı’ndan Karadeniz illerimize akın eden Rusların halleri gerçekten trajikti.
Trabzon gibi ilerde kurulan Rus pazarlarında birkaç eşya satmaya çalışan doktor, öğretmen ya da pek çok üniversite mezununun o hallerine bizzat şahit olmuş biriyim.
İşte biz de SSCB’yi bu hale getiren o sessiz ya da infra-politik sebepleri biraz açmak istiyoruz; Doğu Bloku ülkelerde ortaya çıkan pasif direniş biçimi olarak.
"İçsel Göç" (Inner Emigration) şeklinde cereyan eden be sessiz istifalar ya üretimin fişini çekme davranışları ibret vericidir.
Zira ifnra-politika direnç biçimi sadece kapitalist dünyaya özgü değildir.
Sovyetler Birliği'nin son dönemlerinde (Brezjnev durgunluk dönemi) entelektüeller ve gençler arasında kavramsallaşmıştır.
Dolayısıyla coğrafi olarak ülkeden kaçamayan bireyin, zihnen sistemin dışına taşınması olarak tarif ediliyordu bu yaklaşımlar.
Sovyet vatandaşı fiziken fabrikada veya devlet dairesinde bulunurdu fakat rejimin hiçbir propagandasına inanmaz, resmi etkinliklere katılmaz, ev partilerinde (Kvartirnik) yasaklı müzikler dinler, yeraltı edebiyatı okur ve sistemi tamamen görmezden gelirdi.
SSCB’yi içi boş bir kabuğa çeviren somut davranışlar şöyleydi.
Samizdat (Kendi Kendine Yayınlama) ve Tamizdat:
Bu Sovyet sansür mekanizması Glavlit'i aşmak için geliştirilen muazzam bir yeraltı edebiyat ağıydı.
Vatandaşlar yasaklı kitapları, şiirleri veya siyasi metinleri daktilolarla arkasına karbon kağıdı koyarak gece yarıları gizlice çoğaltırdı. Bu metinler (Samizdat) elden ele, büyük bir gizlilikle güvenilir dost halkaları arasında yayılırdı.
(Tamizdat) ise benzer metinlerin yurt dışına kaçırılarak orada basılması ve tekrar SSCB'ye sokulması eylemiydi. Açıkça protesto mitingi yapamayan entelektüeller ve sıradan halk, bu yöntemle ideolojik tekeli kırmıştı.
"Kemik Üzerine Müzik" (Rentgenizdat):
Batı kültürünün, cazın ve rock'n roll müziğin yasak olduğu veya sıkı sansürlendiği dönemlerde gençlerin geliştirdiği bir yöntemdir.
Plak ham maddesi bulamayan Sovyet gençleri, topladıkları eski röntgen filmlerini yuvarlak hatlarla kesip, özel iğnelerle üzerlerine yiv açarak Batılı müzikleri kaydettiler.
Kafatası, akciğer veya kırık kemik görsellerinin üzerine basılan bu yeraltı plaklarına "kemik üzerinde müzik" deniyordu.
"Tuvalette Fısıldaşma" ve Siyasi Fıkralar (Anekdotlar):
Kamusal alanda devlet politikasını eleştirmek “Gulag” kamplarına gönderilmek veya KGB tarafından fişlenmek demekti. Bu yüzden muhalefet, mutfaklara ve fıkralara çekildi.
Mutfak Kültürü (Kukhni): Sovyet insanları sistemi eleştiren gerçek fikirlerini sadece evlerinin en kuytu köşesinde, genellikle mutfakta, radyo sesini sonuna kadar açarak veya musluğu akıtarak (dinleme cihazlarına karşı) en yakın arkadaşlarıyla paylaşırdı.
Anekdotlar: Sovyet rejiminin absürtlüğünü, beceriksizliğini tiye alan binlerce anonim fıkra üretildi.
Zira fıkra anlatmak, baskıcı bir aygıtın ciddiyetini ve meşruiyetini halkın gözünde gizlice aşındırma işlevi görüyordu.
İş Yerinde Pasif Direniş: "Kayıtarizm" ve Hırsızlık
Planlı ekonominin getirdiği üretim baskısına karşı işçiler, açıkça grev yapamadıkları için üretimi yavaşlatma ve sabote etme yöntemlerini seçtiler.
Sovyet işçileri arasında popüler olan, "Onlar bize ödüyormuş gibi yapıyor, biz de çalışıyormuş gibi yapıyoruz." sözü bu durumu özetler.
Devlet Malını Kamulaştırma: Fabrikalardan ufak tefek malzemeleri (çivi, deri parçası, et, kumaş) gizlice eve götürmek halk nezdinde "hırsızlık" olarak görülmezdi.
Karaborsa ve Gayriresmî Ekonomi (Tsekhoviki):
Devletin dağıtım ağındaki yetersizlikler ve kıtlıklar, halkın kendi ekonomik sistemini yaratmasına neden oldu.
Blat ve Tanıdık Ağı: Bir malı parayla değil, "tanıdık, torpil ve karşılıklı iyilik" ilişkileriyle çözme yöntemidir.
Yeraltı Atölyeleri: Devletten gizli, bodrum katlarında Batı tarzı kot pantolonlar veya ayakkabılar üreten gayriresmî girişimciler (Tsekhoviki) türemişti.
İşin özeti şuydu: Karşı konulamaz gibi görünen devasa Sovyet devlet aygıtı, mikro düzeydeki bu milyonlarca küçük ve görünmez sızıntıyla içeriden yavaş yavaş aşınmıştır.
