ABD'nin ihracat kısıtlamalarına rağmen Çin, gelişmiş çip üretme kapasitesini koruyor. Washington merkezli Teknoloji ve Devlet Sanatları Merkezi'nin (CTS) yayımladığı rapora göre Çinli çip üreticileri 2012'den 2026 başına kadar yaklaşık 343 adet daldırma tipi derin ultraviyole (DUV) litografi makinesi satın aldı. Çin, yalnızca 2024'te Hollandalı ASML'nin dünya genelinde teslim ettiği bu tür makinelerin yüzde 70'ini aldı. Rapor, Çin'e yönelik ihracat kısıtlamalarındaki boşlukların kapatılması çağrısında bulunuyor.
Rapor ne ortaya koyuyor?
Litografi makineleri, silikon plakalar üzerine çip devrelerini ışıkla çizen ve çip üretiminin en kritik aşamasını gerçekleştiren cihazlar. ABD ve müttefikleri, en gelişmiş EUV litografi makinelerinin Çin'e satışını yasakladı. Bunun üzerine Çinli üreticiler, bir alt seviyedeki daldırma tipi DUV makinelerine yöneldi. CTS'nin raporuna göre Çin'in elindeki bu makineler, ülkenin ihracat kısıtlamalarına rağmen 7 nanometre sınıfı gelişmiş çipler üretebilmesini sağlıyor. Rapordaki sayılara Çin'de faaliyet gösteren yabancı şirketlerin fabrikaları dahil değil.
Çin hangi makineleri aldı?
Çin'deki 343 makinenin 270'i, ASML'nin Twinscan NXT:1980i modeli. Fabrikalarda ayrıca 22 adet NXT:2050i ve 6 adet NXT:2000i bulunuyor. Hollanda hükümeti, Eylül 2023'te NXT:2000i ve daha gelişmiş modellerin ihracatını lisansa bağlamıştı. Çinli üreticiler bunun ardından kısıtlama dışında kalan modellere yönelerek iki yılda 13 milyar dolardan fazla harcama yaptı.
Bu makinelerle hangi çipler üretilebiliyor?
Raporda, söz konusu makinelerin "çoklu desenleme" adı verilen ve aynı devrenin birden fazla kez işlenmesine dayanan yöntemle 7 nanometre seviyesindeki gelişmiş işlemci ve bellek çiplerinin üretiminde kullanılabildiği belirtiliyor. Bu yöntem daha pahalı ve verimi daha düşük olsa da Çin'in EUV makinelerine erişimi olmadan ileri seviye çip üretmesine imkân tanıyor.
ASML için Çin ne kadar önemli?
Çinli fabrikalar 2024'te yaklaşık 90, 2025'te ise 89 adet NXT:1980i sınıfı makine satın aldı. Bu, ASML'nin dünya genelinde teslim ettiği daldırma tipi DUV makinelerinin 2024'te yüzde 70'ine, 2025'te ise yüzde 68'ine karşılık geliyor. Çin'in ASML'nin toplam sistem satışlarındaki payı 2024'te yüzde 41, 2025'te yüzde 33 oldu. Bu oran, 2026'nın ilk çeyreğinde yüzde 19'a, ikinci çeyreğinde ise yüzde 14'e geriledi.
ABD'de hangi önlemler gündemde?
Analistlere göre daha eski teknolojiler için tasarlanan litografi makinelerinin gelişmiş çip üretiminde kullanılabilmesi, mevcut ihracat kontrollerinde ciddi bir boşluk yaratıyor. CTS raporu, Çin'e tüm daldırma tipi DUV makinelerinin satışının durdurulmasını ve Çin'de kurulu makinelere yedek parça ile bakım hizmeti verilmesinin tamamen yasaklanmasını öneriyor. Eski ABD'li yetkililer de Washington ve müttefiklerine bu yöndeki tüm ihracat kanallarının kapatılması çağrısında bulundu. Benzer önlemler, ABD Kongresi'nde görüşülen iki partili yasa tasarılarında da yer alıyor.
Çin nasıl yanıt veriyor?
Sektör analistlerine göre Çinli fabrikalar, ellerindeki makineleri ve yedek parçaları en verimli şekilde kullanmaya çalışırken, devlete ait konsorsiyumlar aracılığıyla yerli litografi makinesi üretmeye de yöneliyor. Bakım hizmetlerinin yasaklanması hâlinde Çinli üreticilerin yerli bakım ve parça ağlarına yönelmesi bekleniyor. Uzmanlar, ABD'nin kısıtlamalarının Çin'in yerli alternatifler geliştirme çabasını hızlandırdığına dikkat çekiyor.